Ο Σάντ έζησε τα χρόνια 1740 – 1814. Παιδί της παρακμής 

marquis-de-sade

Η αποτυχία του συστήματος του Λώ, το “μετά από μένα ο κατακλυσμός” του Λουδοβίκου ΙΕ’, η αδιαφορία για την ανάπτυξη της βιομηχανίας και η κάλυψη της όλο και πιο στυγνής φεουδαρχικής εκμετάλλευσης στο εσωτερικό, η τυχοδιωκτική πολιτική των πολέμων στο εξωτερικό, σε μια χώρα που απ’τις συνεχείς σιτοδείες λιμοκτονούσε, κι απ’τις συνεχείς απεργίες, στάσεις, διαδηλώσεις συνταρασσόταν καθημερινά, καθορίζουν το γνωστό πλαίσιο μέσα στο οποίο έζησε ο Σαντ.

Πλαίσιο που δεν πρέπει να ξεχνάμε, πως έχει ένα παράλογο χαρακτήρα: τον δίνει η αντίφαση, η σύγκρουση ανάμεσα στην δύναμη της προόδου και σε κείνη της καθυστέρησης. Έτσι η τεχνολογία για παράδειγμα είναι αναπτυγμένη για να γίνουν βιομηχανίες, αλλά ο συντεχνιακός χαρακτήρας της παραγωγής δεν την αφήνει να αξιοποιηθεί. Παράλογο , που ζωντανεύει στην περίπτωση του γάλλου μηχανικού σύγχρονου του Σαντ, Vaucanson. Είχε εφεύρει μηχανοκίνητο αργαλειό για μεταξωτά, αλλά δεν μπορούσε να τον πουλήσει. Έτσι, τη γνώση που είχε κατακτήσει την έστρεφε αλλού: Οι σύγχρονοί του τον ήξεραν απ’την αυτόματη πάπια που περπατούσε, έτρωγε, έπινα, κολυμπούσε, χτυπούσε τα φτερά της και έσκουζε σαν αληθινή.

Ο Σαντ ήταν λοιπόν, γνήσιο παιδί μιας τάξης που έπεφτε μανιακά και παράλογα προσπαθούσε να κρατηθεί στη ζωή.

Μανιακά: είναι γνωστή η ζωή στην αυλή των Βερσαλλιών όπου νεαρός Σαντ σαν προνομιούχος ευγενής που ήταν, γνώρισε από κοντά. Το κράτος βουτηγμένο στα χρέη ξοδεύει ασυλλόγιστα, οι ευγενείς με μόνιμο τον κίνδυνο της χρεωκοπίας, σπαταλούν  περισσότερα απ’όσα έχουν, για να μπορούν να παίρνουν ισότιμα μέρος στην τρελή ζωή των Βερσαλλιών, εντείνοντας ταυτόχρονα την εκμετάλλευση. Μανία να επιβεβαιωθούν σαν άρχουσα τάξη, ακολουθώντας ένα τρόπο ζωής του οποίου διεκδικούσαν επίμονα την αποκλειστικότητα.

Κύριο χαρακτηριστικό τούτου του τρόπου ζωής ο μανιασμένος ερωτισμός που δεν μπόρεσε να μείνει κρυφός στα ανάκτορα των Βερσαλλιών ή να περιοριστεί στο μικρό Τριανόν της Μαντάμ ντε Μομπαντούρ ή της Μαντάμ ντυ Μπαρύ, κτίσμα ανάλογο στον προορισμό του με τον φανταστικό πύργο του Silling στις “120 ημέρες”. Ερωτισμός δεμένος επίσης με τη μανία για αυτοεπιβεβαίωση της κυρίαρχης τάξης.

Τα λόγια του Σαντ που αναφέρονται στην κοινωνία του Silling έχουν την ίδια ισχύ με την “κανονική” κοινωνία του Μικρού Τριανόν: “Εφαρμόζουν…στο μικρό λαό όλη την καταπίεση, όλη την αδικία που μπορεί κανείς να φανταστεί, βέβαιοι ότι θ’απολαύσουν μεγαλύτερες ποσότητες ηδονής όσο πιο καλά εφαρμόζεται η τυραννία.”. “Οι περιπέτειες του Σαντ δεν είναι παραμυθένιες. Συμβαίνουν μέσα σ”έναν αληθινό κόσμο, σύγχρονο με τα νιάτα του Σαντ, και μάλιστα μέσα στην κοινωνία του Λουδοβίκου 15ου. Τα κοινωνικά θεμέλια αυτού του κόσμου, υπογραμμίζονται βάναυσα από τον Σαντ, οι ακόλαστοι ανήκουν στην αριστοκρατία ή πιο σωστά -ή πιο συχνά- στην τάξη των χρηματιστών, εκείνων που πραγματεύονται και εκείνων που παραβαίνουν. Με μία λέξη: των εκμεταλλευτών. Από τους οποίους οι περισσότεροι πλούτισαν στους πολέμους του Λουδοβίκου 15ου, στις εφαρμογές της διαφθοράς του δεσποτισμού. Τα υποκείμενα της ακολασίας, εκτός αν η ευγενική καταγωγή τους, είναι παράγοντας ηδονής, ανήκουν στο βιομηχανικό κι αστικό προλεταριάτο και είναι παιδιά “Που παρέχουν στους ασελγείς αυτής της πόλης τα πιο σπάνια αντικείμενα, δουλεύοντας στις βιομηχανίες.” ή ανήκουν στους δούλους του γαιοκτήμονα φεουδαλισμού, όπου υπάρχει (Στη Σικελία π.χ, όπου ο Ζερώμ, ο μέλλοντας μοναχός της “Ζυστίν”, θα εγκατασταθεί, σύμφωνα μ’ένα καθαρά αρκαδικό πρόγραμμα που θα του επιτρέψει, όπως λέει, να κυριαρχεί εξ’ίσου την περιοχή και στους υποτελείς του).

Αλλά η εποχή του ήταν ταυτόχρονα και η εποχή του Ρουσσώ και του Ντιντερό (το 1783 στη Βενσέν, η σωφρονιστική διοίκηση αρνήθηκε να δώσει στο φυλακισμένο τις “εξομολογήσεις” του Ρουσσώ. Ο Σαντ σχολιάζει: “….Ο Ρουσσω μπορεί να είναι ένας επικίνδυνος συγγραφέας για θρησκομανείς σαν εσάς, αλλά υπέροχος για εμένα. Ο Ζαν – Ζακ είναι στα μάτια μου ότι είναι για εσάς η “Ομοίωση του Ιησού Χριστού..”, της λέσχης των Ιακωβίνων και του θαρραλέου κηρύγματος του αθεϊσμού.

Η εποχή της επανάστασης, της ανατροπής εκείνου του καθεστώτος που τα στείρα φεουδαρχικά μυαλά έβλεπαν απίθανο να ανατραπεί. Εποχή πρόκλησης λοιπόν για ανατροπή των πάντων. Και βέβαια η εποχή της απόλυτης βίας και της φτηνής ανθρώπινης ζωής: Τρομοκρατία, 18 Μπρυμαίρ, Ναπολεόντειοι πόλεμοι. Τέλος, εποχής της τάξης που θα χρειαστεί πιο αυστηρή ηθική δηλαδή περισσότερο υποκριτική για να επιβληθεί.

Η φυλακή

Έζησε λοιπόν σε μια ταραγμένη μεταβατική περίοδο. Αλλά δεν έζησε παρά τα μισά. Πέρασε 25 ολόκληρα χρόνια, ουσιαστικά από το 1763 (23 χρονών) μέχρι τον θάνατό του -με μικρά διαστήματα ελευθερίας- στις φυλακές. Στην αρχή (1763) γιατί αποκαλύφτηκε το σκάνδαλο με κάποια ζητιάνα της Μασσαλίας που είχε μαστιγώσει μέχρι θανάτου, μετά πότε για χρέη και απάτες (1771 και 1772-77) ακόμα και για ένδειξη πολιτικής “μετριοπάθειας” την εποχή της τρομοκρατίας (1793) και φυσικά για τα βιβλία του (1801 μέχρι τέλος). Όταν στις 14 Ιούλη 1789 έπεφτε η Βαστίλη ένας από τους κρατούμενους εκεί ήταν και ο Σαντ.

Με τη φυλάκισή του στο διάστημα μέχρι και την επανάσταση έμαθε καλά την φεουδαρχική υποκρισία που λειτουργούσε σε κλειστό προσωπικό επίπεδο, σε επίπεδο πρακτικής ηθικής. Πράγματι τον φυλάκισε η πεθερά του που ήθελε να διατηρήσει την τιμή της οικογένειας Σαντ – Μοντρέιγ. Στη μεταγενέστερη φυλάκισή του μαθαίνει καλά την υποκρισία του αστικού κράτους που λειτουργεί στο επίπεδο της κοινωνίας, στο επίπεδο της ηθικής που διαμορφώνει την κοινωνική συνείδηση. Πράγματι τον φυλακίζουν γιατί έγραψε αισχρά και ανήθικα βιβλία. Το 1779 γράφεται από έναν δημοσιογράφο “Η Ζυστίν, είναι ένα έργο, εξ ίσου επικίνδυνο όσο και η βασιλική εφημερίδα Necessaire, γιατί αν το θάρρος ιδρύει τις δημοκρατίες, τα καλά ήθη τις διαφυλάττουν…”. Έζησε λοιπόν την μεταβατική περίοδο των έντονων ζυμώσεων, του πάθους, της βίας και των συγκρούσεων της ταξικής πάλης στριμωγμένος μέσα στους τοίχους της φυλακής (μιας φυλακής φεουδαρχικής, επαναστατικής και αυτοκρατορικής)

mmfsdrdsadea5

Ο Φανταστικός Κόσμος του Σαντ

Ο Σαντ κουβαλάει λοιπόν στη φυλακή το παράλογο και το μανιακό του ξεψυχισμένου τρόπου ζωής της αριστοκρατίας, μαζί με τη μανία για αυτοεπιβεβαίωση μπροστά σ’ένα κόσμο που βλέπει να πέφτει συντρίμμια και που παρ’όλα αυτά θέλει να μπορεί να υποτάσσει. Η υποκρισία της φεουδαρχίας που απ’τη μια του μαθαίνει τον ατελείωτο ερωτισμό και από την άλλη τον φυλακίζει γιατί δημοσιοποιεί τον ερωτισμό του, δεν τον πείθει.

Απ’την άλλη, οι καιρού του μαθαίνουν ένα πρωτόγονο χυδαίο υλισμό, την αθεΐα και τον βάζουν στο πνεύμα της ανατροπής που εκείνη την εποχή διαπερνάει τα πάντα. Ζει στην εποχή της σκληρότητας που δικαιολογείται από την καινούργια κοινωνική ηθική, ηθική που τον ξαναρίχνει με τον πιο σκληρό τρόπο στη φυλακή. Η φυλακή είναι στην ακραία μορφή της ο μικρόκοσμος της καταπιεστικής κοινωνίας που την έζησε τόσο σαν καταπιεστής όσο και σαν καταπιεσμένος. Στη φυλακή, για να ξεφύγει από τη μοναξιά και την καταπίεση φτιάχνει τον δικό του κόσμο. Έναν κόσμο τρελό, απόλυτο πέρα για πέρα, για να μπορέσουν να λειτουργήσουν τα αντιφατικά στοιχεία που σφραγίζουν τη ζωή του. Έναν κόσμο μακρυά και κόντρα στην ιστορία και τη φύση, για να εκδικηθεί τον αποκλεισμό του από την ιστορική δράση και τη φυσική ζωή. 

quills_3117270b

Η πρόκληση (;) του Σαντ

Αυτός ο τρόπος σκέψης αποτέλεσε σίγουρα πρόκληση για την αστική ηθική όπως ο τρόπος ζωής του αποτέλεσε πρόκληση για την φεουδαρχική ηθική της νεότητάς του. Το ζήτημα όμως είναι τι στάση κρατάει σήμερα κανείς απέναντι σε αυτή την πρόκληση; Και για να δούμε το ζήτημα από την αρχή, το έργο του Σαντ λειτουργεί σήμερα σαν πρόκληση -και εάν λειτουργεί ενάντια σε τι;

Σε μια εποχή κρίσης σαν τη δική μας, εποχή που στο παρελθόν της γνώρισε τον φασισμό και ακόμα βλέπει τα κατάλοιπα του,και με την μορφή του Σαντ, της αρπακτικής διαφήμισης, της εποχής που ακόμα κόβει το γυναικείο σώμα σε φέτες για να χορτάσει τον αδηφάγο ανδρικό πληθυσμό, εποχή που ζητάει να ξεφύγει από την φυλακή της κοινωνίας ακόμα και με το νέκρωμα των αισθήσεων, θα έλεγε κανείς ότι τα οράματα του Μαρκησίου Ντε Σαντ παίρνουν σάρκα και οστά.

Ο Φανταστικός κόσμος του απόλυτου κακού του Μαρκησίου δεν διαφέρει από τον δικό μας. Για τούτο το έργο του αντικειμενικά εξυπηρετεί την κυρίαρχη τάξη και την κυρίαρχη ιδεολογία αυτού του φριχτού κόσμου. Το γιατί δεν θα προσπαθήσουμε να το εξηγήσουμε. Άλλωστε η ταινία του Γαζολίνι έκφρασε με τον καλύτερο τρόπο την χειρότερη πλευρά αυτής της ιδεολογίας σε προσωπικό επίπεδο σεξουαλικής απελευθέρωσης. “Απελευθέρωση” σε έναν κόσμο καταπίεσης, για τους καταπιεστές αποκλειστικά. Όμως η κυρίαρχη τάξη τόσο του 18ου αιώνα, όσο και η σημερινή που “απαγορεύει” τον Σαντ, δεν έχει πρόβλημα γι’αυτή την πλευρά των απόψεών του.

Ο Σαντ ζητούσε την πλήρη απελευθέρωση των επιθυμιών του ανθρώπου. Αλλά αυτό προϋποθέτει την εξάλειψη κάθε καταπίεσης ώστε αυτό να μπορεί να γίνει πραγματικότητα. Ζητούσε το χτύπημα κάθε υποκριτικής  Ντειστικής και μη ηθικής, πράγμα που προϋποθέτει την εξάλειψη κάθε κυρίαρχης τάξης που έχει ανάγκη μια τέτοια ηθική. Ζητούσε έναν παλλόμενο κόσμο αντίστοιχο της ζωντάνιας της φύσης μακριά από συμβατικότητας και πληκτικές εκδηλώσεις,αλλά αυτό προϋποθέτει μια κοινωνία με κοινωνική συνείδηση αναπτυγμένη στο επίπεδο ανάπτυξης των υλικών της όρων.

Άρης Μαραγκόπουλος

Πηγή: Περιοδικό, προοδευτικός κινηματογράφος, 10-11, Απρίλης 1981