Όταν μιλάμε για καλλιτεχνική δημιουργία και ιδιαίτερα για ποίηση, μας έρχεται στο μυαλό η σκέψη πως κάπου εκεί παραμονεύει η τρέλα ή ο πόνος του δημιουργού. Πάντα η εξής ερώτηση μου κατέκλυζε το μυαλό. Προέρχεται τελικά η καλλιτεχνική δημιουργία αποκλειστικά από ψήγματα ψυχικής οδύνης ή σχετίζεται με το παραλήρημα ενός τρελού; Η απάντηση όμως δεν είναι τόσο απλοποιημένη. Όσον αφορά την «τρέλα» και ειδικότερα την ψύχωση υπάρχει ένα βασικό κοινό στοιχείο μεταξύ αυτής και της ποίησης. Προέρχονται και οι δύο, από τον σκοτεινό τόπο του ασυνειδήτου. Είναι μία προσπάθεια απόδοσης νοήματος. Ο ψυχωτικός, μέσω του παραληρήματός του, νοηματοδοτεί τον κόσμο, παρ’ όλο που η δομή του κόσμου αυτού δεν εντάσσεται στον ιστό της κοινής πραγματικότητας. Το παραλήρημά του, ναι μεν αποτελείται από τις λέξεις αλλά οι λέξεις αυτές δεν είναι δομημένες συντακτικά και γραμματικά, όπως είθισται. Η διαφορά με τον ποιητή είναι πως ο τελευταίος προσπαθεί να μορφοποιήσει το άρρητο, αυτό που δεν μπορεί να λεχθεί, αλλά φυσικά καταφεύγει στις λέξεις και παγιδεύεται μέσα σε αυτές.  Όμως οι λέξεις δομούνται όχι όπως σε ένα πεζό κείμενο, αλλά λίγο πιο «ακατάστατα». Γι’ αυτόν τον λόγο πολλά ποιήματα είναι δυσνόητα. Βλέπουμε λοιπόν πως τόσο στην περίπτωση του παραληρήματος όσο και στην περίπτωση του ποιήματος, υπάρχει από μεριάς του δημιουργού μία προσπάθεια απόδοσης νοήματος, αλλά με διαφορετικούς όρους από τους συνηθισμένους.

    Όσον αφορά την ψυχική οδύνη, έρευνες δείχνουν πως υπάρχει πιθανότητα η καλλιτεχνική δημιουργία να συνυπάρχει είτε με κατάθλιψη είτε με αλκοολισμό, ποτέ όμως δεν αποδείχθηκε αιτιολογικός συσχετισμός μεταξύ τους. Πιο σωστό είναι να πούμε πως πρόδρομος της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι το συναίσθημα. Το οποίο πολλές φορές όντας οδυνηρό, κάνει την τέχνη όχι επιλογή, αλλά ανάγκη.

    Υπάρχον πολλά παραδείγματα ποιητών, οι οποίοι μεγαλούργησαν σε στιγμές όπου το συναίσθημά τους ήταν τόσο έντονο όσο και οδυνηρό. Ας μιλήσουμε για την Σύλβια Πλαθ, τον Τσαρλς Μπουκόφσκι και την Κατερίνα Γώγου.

Σύλβια Πλαθ

27 Οκτωβρίου 1932 – 11 Φεβρουαρίου 1963

   Αμερικανίδα ποιήτρια, μυθιστοριογράφος και διηγηματογράφος, η Σύλβια Πλαθ είναι γνωστή όχι μόνο για την καλλιτεχνική της κληρονομιά, αλλά και για τον ψυχικό της κόσμο. Η Πλαθ έπασχε από διπολική διαταραχή και αυτοκτόνησε το 1963. Επειδή πιστεύω ότι ο ψυχισμός ενός καλλιτέχνη αποτυπώνεται καλύτερα στο έργο του, παραθέτω ένα από τα πιο διάσημα ποιήματά της, το “Daddy”, το οποίο γράφτηκε τέσσερις μήνες πριν τον θάνατό της.

https://www.translatum.gr/forum/index.php?topic=76829.0

  Στο εν λόγω ποίημα αναφέρεται στον πρόωρο θάνατο του πατέρα της, τον οποίο από τη μία παρουσιάζει ως άγαλμα και από την άλλη ως Γερμανό ναζί. Πράγματι το ποίημα θυμίζει παραλήρημα. Αντιφάσκει, βρίζει και επιθυμεί. Όπως ένας Γερμανός ναζί βασανίζει έναν Εβραίο, έτσι και η ηρωίδα του ποιήματος βασανίζεται καθημερινά από τον θάνατο του πατέρα της. «Και νόμιζα πως κάθε Γερμανός ήσουν εσύ», «Μια μηχανή, μια μηχανή που με μασούσε σαν Εβραίο», «Ήμουν 10 χρονών όταν με βάλανε στον τάφο και στα 20 προσπάθησα να σκοτωθώ, για να σε ξαναβρώ, για να σε ξαναβρώ». Αναφέρεται επίσης στον σύντροφό της Τεντ Χιούζ, ο οποίος την είχε απατήσει και πληγώσει βαθιά. «Αν σκότωσα ένα αρσενικό σκότωσα δυο, τον βρικόλακα που έμοιαζε με εσένα και μου έπινε ολοχρονίς το αίμα». Διπολική διαταραχή στην ζωή, συναισθηματική αντίφαση στο ποίημα. Το δίπολο αγάπης και μίσους, ο συναισθηματικός πόνος, άνοιξαν την πόρτα της ποίησης για την Σύλβια Πλαθ. Το ποίημα της έγινε αντικείμενο ευρύ σχολιασμού, στην προσπάθεια να γίνει η ψυχογραφία της ποιήτριας. Ευαισθησία και οργή, αυτά τα συναισθήματα μου βγάζει το ποίημα. Οργή για τον θάνατο, οργή για την μοναχική ζωή μακριά από τα αγαπημένα μας άτομα, οργή για το βασανιστήριο της απώλειας. Πίσω από τέτοιες μορφές οργής, κρύβεται συνήθως η ύψιστη μορφή ευαισθησίας του γράφοντος.

Τσαρλς Μπουκόφσκι

16 Αυγούστου 1920-9 Μαρτίου 1994

   Γερμανός-Αμερικανός ποιητής και συγγραφέας. Ένας άνθρωπος αντισυμβατικός, ρεαλιστής και ταυτόχρονα ευαισθητοποιημένος. Το σεξ και το αλκοόλ κατέχουν κεντρική θέση στα διηγήματά του. Ο Τσαρλς κακοποιούνταν συστηματικά από τον στρατιωτικό πατέρα του, ο οποίος σε μεγαλύτερη ηλικία τον πίεζε να καταταγεί στον στρατό, αγνοώντας το όνειρο του γιου του, να γίνει συγγραφέας. Έτσι, φεύγει από το σπίτι και μένει για 10 χρόνια άστεγος στο Λος Άντζελες και στη Νέα Υόρκη. Εργάστηκε αρκετά για να βγάλει τα προς το ζην, μέχρι που εισήχθη στο νοσοκομείο με έλκος στο στομάχι. Εκεί άρχισε να γράφει και τα πρώτα του ποιήματα. Τα έργα του, λόγω της προκλητικής για την εποχή γλώσσας, δεν γνώρισαν μεγάλη απήχηση στην αρχή. Σύντομα όμως έγινε πασίγνωστος συγγραφέας στην Γερμανία. Τον Μάιο του 1994, άφησε την τελευταία του πνοή, καθώς έχασε την μάχη με την λευχαιμία. Στον τάφο του είναι γραμμένη η φράση “Don’t try”. Τι σημαίνει αυτό;

«So you want to be a writer? So you want to be a painter? So you want to be a musician? So you want to be a director? If it doesn’t come bursting out of you in spite of everything, don’t do it. Unless it comes unasked out of your heart and your mind and your mouth and your gut, don’t do it. If you’re doing it for money or fame,  don’t do it. If you’re doing it because you want women in your bed, don’t do it. If it’s hard work just thinking about doing it, don’t do it. If you’re trying to write like somebody else, forget about it. if you have to wait for it to roar out of you, then wait patiently. if it never does roar out of you, do something else. if you first have to read it to your wife or your girlfriend or your boyfriend or your parents or to anybody at all, you’re not ready. don’t be like so many writers, don’t be like so many thousands of people who call themselves writers, don’t be dull and boring and pretentious, don’t be consumed with self-love. the libraries of the world have yawned themselves to sleep over your kind. don’t add to that. don’t do it. unless it comes out of your soul like a rocket. unless being still would drive you to madness or suicide or murder, don’t do it. unless the sun inside you is burning your gut, don’t do it. when it is truly time, and if you have been chosen, it will do it by itself and it will keep on doing it until you die or it dies in you. there is no other way. and there never was».

   Οι ήρωες των ποιημάτων του Μπουκόφσκι είναι οι λεγόμενοι «αφανείς». Αυτοί που φαινομενικά δεν έχουν στον ήλιο μοίρα, οι αλκοολικοί και αυτοκαταστροφικοί. Πρόκειται για ανθρώπους που γνώρισε, όντας στον δρόμο τόσα χρόνια. Έδειξε το πραγματικό πρόσωπο της Αμερικής, την περιθωριοποίηση δηλαδή των ανθρώπων αυτών και την στέρηση ευκαιριών από την ίδια την κοινωνία και το πολιτικό σύστημα. Για άλλη μία φορά, μέσω της περιγραφής της παρακμής, διαφαίνεται μία μορφή ευαισθησίας.

Οι δεινόσαυροι, εμείς

«Γεννημένοι έτσι, να είμαστε έτσι»

«Γεννημένοι έτσι, με νοσοκομεία που είναι τόσο ακριβά

Που είναι φθηνότερο να πεθάνεις

Με δικηγόρους που χρεώνουν τόσο ακριβά που είναι φθηνότερο να δηλώσεις ένοχος

Σε μία χώρα όπου οι φυλακές είναι γεμάτες και τα τρελοκομεία κλειστά

Σε έναν τόπο όπου οι μάζες ανυψώνουν ηλίθιους σε πλούσιους ήρωες»

Κατερίνα Γώγου

1 Ιουνίου 1940-3 Οκτωβρίου 1993

Περισσότερες λεπτομέρειες στο παρακάτω άρθρο μου.

Τσώνη Ρωξάνη