Συνέντευξη με τον Χρήστο Μπαλακτσή
Με αφορμή την ποιητική συλλογή «Ασκήσεις Μνήμης» από το Itravelpoetry
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Χρήστος Μπαλακτσής μιλά για τη σχέση του με την ποίηση, τις πηγές της έμπνευσής του και τη δημιουργική διαδικασία πίσω από τη συλλογή «Ασκήσεις Μνήμης».
Πώς γεννιέται ένα ποίημα; Ξεκινά από μια λέξη, μια εικόνα, μια σκέψη ή ένα συναίσθημα;
Η ποίηση δεν διαφέρει και πολύ από μια γέννα. Άλλοτε την προγραμματίζεις, άλλοτε σε βρίσκει απροετοίμαστο. Για εμένα, όμως, γίνεται—σχεδόν δογματικά—το δεύτερο. Τα ποιήματα είναι η εκτόνωση μιας βαριάς παθητικής κατάστασης: μια εικόνα ή ένα συναίσθημα εγκλωβίζουν τη σκέψη σε ένα σύντομο, αλλά αφόρητο μονοπάτι λογισμών. Ύστερα έρχεται η γέννα. Το ποίημα αποτυπώνει ακριβώς τη διαδρομή—είναι σαν ένας χάρτης. Όσες φορές τον διατρέξεις, θα περάσεις πάντοτε από τα ίδια σημεία και θα καταλήξεις στον ίδιο προορισμό.
Πόσο σημαντικό είναι για εσάς το γεγονός ότι ο κάθε αναγνώστης μπορεί να δώσει διαφορετική ερμηνεία στο ίδιο ποίημα;
Η πολλαπλή ερμηνεία είναι, πιστεύω, η δύναμη της ποίησης. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον να παρατηρείς τις ερμηνείες των αναγνωστών σου. Όχι μόνο γιατί διαπιστώνεις το πόσο διαφορετικοί άνθρωποι είμαστε, πώς τα προσωπικά ερεθίσματα του καθενός κατευθύνουν ασυνείδητα τις ερμηνείες, αλλά περισσότερο διότι όλο αυτό δεν το έχεις πετύχει συνειδητά. Προσωπικά, επιλέγω να γράφω άχρονα, αλλά όχι αφηρημένα. Μπορεί, δηλαδή, να υπάρχει μια επιτηδευμένη διαχρονικότητα (που επιβάλλεται εγγενώς από τα θέματα που θίγω), αλλά τα νοήματα που αποτυπώνω δεν έχουν καμία πρόθεση αμφισημίας! Παρόλα αυτά, η άγρια ομορφιά της ποίησης βρίσκεται στην πρωτόλεια βάση της. Όταν δεν εγκλωβίζεις σε λογικά μέτρα τη σκέψη, αυτό αποτυπώνεται αναπόδραστα και στο χαρτί. Σημασία έχει τελικά να σου αφήσει κάτι το ποίημα και όχι ο ποιητής του.
Υπάρχει κάποιο ποίημά σας που δυσκολευτήκατε ιδιαίτερα να γράψετε ή να ολοκληρώσετε; Γιατί;
Γράφω κατά βάση ποιήματα με πηγαίο τρόπο: δεν μου αρέσει να γράφω εκβιαστικά για κάτι, ακόμη και αν τυπικά θέλω να μιλήσω για αυτό. Στα πρώτα μου ποιήματα (χρονολογικά), νέρωνα περισσότερο το κρασί μου, ωστόσο, σε αυτό το θέμα. Προσπαθούσα να πειράξω την αρχική μορφή του έργου για να διορθώσω ένα ρήμα, ένα παραπάνω μέτρο, ή ακόμη να ξεστρατίσω απ’ το αρχικό του κέντρο. Για παράδειγμα στον «Ονειροπόλο», το ποίημα ολοκληρώνεται παραδόξως αισιόδοξα—ειδικά αν το συγκρίνουμε με τα περισσότερα άλλα έργα—κάτι που ήταν συνειδητή, συναισθηματική υποχώρηση για μένα. Ωστόσο, πλέον μπορώ να πω πως δογματικά αποφεύγω να ολοκληρώσω ποιήματα εκβιαστικά. Ας μείνουν παραπάνω στο συρτάρι.
Όταν ολοκληρώνετε ένα ποίημα, αισθάνεστε ότι το αποχωρίζεστε ή συνεχίζετε να το «δουλεύετε» μέσα σας;
Για ‘μένα το ποίημα δίνει στον δημιουργό την εκτόνωση που επιζητά από μια παθητική κατάσταση. Όταν δημιουργείται δίνει τη μεγαλύτερη «δόση» αδρεναλίνης θα λέγαμε. Αυτό νομίζω επιζητά και ο ίδιος, ή τουλάχιστον εγώ. Σίγουρα βέβαια σε νοιάζει να βρει αυτό αντίκρισμα και σε κάποιον άλλο, αλλά δεν πιστεύω ότι είναι αυτοσκοπός συνήθως. Όταν όμως ολοκληρωθεί ένα έργο, σίγουρα κλείνει μέσα μου, σαν να κλείνει ένα νοηματικό κεφάλαιο. Αν γράφεις για να λυτρωθείς, τότε η λύτρωση έχει ήδη επέλθει.
Τι ρόλο παίζει η σιωπή στη δημιουργική σας διαδικασία;
Η σιγή είναι ένα, μη αποκλειστικό, εργαλείο της δημιουργίας. Πιστεύω εξαρτάται περισσότερο από το τι θέλεις να γράψεις, πόσο «βαρύ» ή ενδοσκοπικό είναι το έργο σου. Μερικές φορές μάλιστα αποτυπώνεις την σιωπή και λεκτικά στο ποίημα: θέλεις να πεις στον αναγνώστη να σιωπήσει ο νους τους για λίγα δευτερόλεπτα, ώστε να αφομοιωθεί η κατάσταση του έργου. Άλλες φορές πάντως, η σιωπή δε βοηθάει. Φαντάσου να αποτυπώνεις θυμό ή οργή, όντας σε ένα φωτεινό, δροσερό δωμάτιο ένα καλοκαιρινό μεσημέρι με απόλυτη ησυχία τριγύρω…
